Congres zet koers uit voor hervormingen: Rechtsstaat vraagt om vernieuwing

door

Tekst Ivan Cairo

Beeld DNA

PARAMARIBO – De versterking van de rechtsstaat en de verdere modernisering van de rechterlijke macht stonden donderdag centraal tijdens het Congres Modernisering Rechterlijke Macht in de Ballroom van Royal Torarica. Beleidsmakers, juristen, leden van de rechterlijke macht en internationale deskundigen gingen met elkaar in debat over twee cruciale thema’s: de mogelijke instelling van een derde gerechtelijke instantie en de modernisering van het Openbaar Ministerie (OM). Het congres markeerde een belangrijk moment van reflectie én vooruitkijken binnen de Surinaamse rechtspleging.De bijeenkomst bracht verschillende perspectieven samen en onderstreepte dat hervormingen geen geïsoleerde keuzes zijn, maar raken aan de fundamenten van de rechtsstaat. In een samenleving die verandert en geconfronteerd wordt met complexere vraagstukken, groeit de noodzaak om ook de rechtspraak toekomstbestendig in te richten.Tweede en derde instantie onder de loepEen belangrijk deel van het congres stond in het teken van de mogelijke invoering van een derde gerechtelijke instantie die belast zou zijn met cassatierechtspraak. Daarbij kwamen zowel constitutionele als praktische aspecten aan bod. Rechtsgeleerde Hugo Fernandes Mendes benadrukte dat een dergelijke stap alleen succesvol kan zijn wanneer deze stevig wordt verankerd in de Grondwet. Volgens hem moet helder worden vastgelegd welke rol de derde instantie vervult binnen het rechterlijk systeem en hoe deze zich verhoudt tot de bestaande eerste en tweede instantie.Vanuit de Surinaamse Orde van Advocaten wees Serena Muntslag-Essed op het brede draagvlak binnen de juridische sector voor een zorgvuldige herinrichting van de rechterlijke macht. Zij benadrukte dat rechtseenheid en rechtszekerheid voor burgers centraal moeten staan bij elke hervorming. “Het gaat uiteindelijk om vertrouwen in de rechtspraak,” klonk het tijdens haar bijdrage.Ook de rol van het Caribbean Court of Justice (CCJ) kwam uitvoerig aan bod. President van het CCJ, Winston Anderson, gaf een toelichting op de juridische en financiële consequenties van toetreding tot de Appellate Jurisdiction van dit regionale hof. Hij ging daarbij in op waarborgen voor onafhankelijkheid, de institutionele stabiliteit van het CCJ en de ervaringen van andere Caribische landen. Volgens Anderson biedt aansluiting bij het CCJ voordelen op het gebied van rechtsontwikkeling en consistentie, maar vraagt het tegelijkertijd om duidelijke politieke en maatschappelijke keuzes.Modernisering Openbaar MinisterieIn het tweede deel van het congres verschoof de aandacht naar de modernisering van het Openbaar Ministerie. Voormalig procureur-generaal van Nederland, Gerrit van der Burg, schetste hoe hervormingen binnen het Nederlandse OM zijn aangepakt en welke lessen daaruit te trekken zijn. Daarbij stond onder meer professionalisering, transparantie en sturing centraal.Procureur-generaal Garcia Paragsingh belichtte vervolgens de positie en uitdagingen van het Surinaamse OM. Zij schetste een organisatie die opereert op het snijvlak van opsporing, vervolging en berechting en die dagelijks wordt geconfronteerd met toenemende maatschappelijke verwachtingen. Volgens Paragsingh is modernisering geen vrijblijvende keuze, maar een noodzakelijke voorwaarde om het gezag en de effectiviteit van het OM te behouden.Paragsingh: modernisering is onvermijdelijkProcureur-generaal Paragsingh stelde dat de modernisering van de rechterlijke macht onvermijdelijk is. Maatschappelijke ontwikkelingen, technologische vooruitgang en steeds complexere vormen van criminaliteit vragen volgens haar om structurele hervormingen. “De rechterlijke macht is een dragende pijler van de rechtsstaat en moet daarom voortdurend kritisch worden bezien,” benadrukte zij.

Procureur-generaal Garcia Paragsingh.

Volgens Paragsingh gaat het niet om het loslaten van wat goed functioneert, maar om het versterken van wat beter kan. Zij ziet het congres niet alleen als een moment van reflectie, maar vooral als een platform om concrete handvatten aan te reiken voor daadwerkelijke stappen richting een moderne rechtspleging. Daarbij moeten hervormingen volgens haar passen binnen de nationale juridische tradities en maatschappelijke context van Suriname.Een mogelijke derde rechterlijke instantie raakt volgens Paragsingh aan kernbegrippen als rechtsontwikkeling, rechtseenheid en rechtsbescherming. Tegelijkertijd moeten efficiëntie, toegankelijkheid en redelijke doorlooptijden worden gewaarborgd. Ook de inrichting van een eventueel parket bij een derde instantie vraagt volgens haar om zorgvuldige keuzes, met een duidelijke taakopvatting en een onafhankelijke positionering.Lang traject van hervormingenPresident van het Hof van Justitie, Iwan Rasoelbaks, plaatste de discussie in historisch perspectief. Volgens hem is de modernisering van de rechterlijke macht geen plots initiatief, maar het resultaat van een jarenlang traject van hervormingen en investeringen. Hij wees erop dat de noodzaak tot structurele aanpassingen al decennialang bestaat. “Dit gesprek hadden we eigenlijk al rond 1975 moeten voeren,” merkte hij op.Een belangrijk knelpunt vormt volgens Rasoelbaks de verouderde organisatiewet voor de rechterlijke macht, die dateert uit 1869 en slechts beperkt is aangepast. Deze wet laat weinig ruimte voor flexibiliteit en modern bestuur. Toch hebben rechters jarenlang binnen dit kader hun werk gedaan, vaak onder moeilijke omstandigheden.De hofpresident herinnerde aan de sit-downactie van de zittende magistratuur in 2003, toen rechters het werk tijdelijk neerlegden om aandacht te vragen voor de nijpende situatie. Die actie vormde het startpunt van een ontwikkeltraject waarin onder meer sterk is ingezet op capaciteitsversterking. Sindsdien zijn vijf RAIO-opleidingen uitgevoerd, goed voor de opleiding van 31 rechters. Daarnaast zijn in 2018 acht ervaren juristen versneld opgeleid en benoemd.Capaciteit onder drukOndanks deze stappen waarschuwde Rasoelbaks voor de toekomst. Binnen tien jaar bereikt ongeveer de helft van de huidige rechters de pensioengerechtigde leeftijd. Zonder voortzetting en uitbreiding van opleidingen dreigt een ernstig capaciteitsprobleem. “Zonder mensen en zonder middelen is niets mogelijk,” benadrukte hij.

Iwan Rasoelbaks, president van het Hof van Justitie.

Naast personele versterking zijn ook institutionele stappen gezet. Zo zijn een gedragscode en klachtenregeling ingevoerd en is het Hof van Justitie sinds 2019 aangemerkt als zelfstandig bestuursorgaan met een eigen begroting. Sinds 2022 beschikt het hof over eigen financiële middelen, los van het ministerie van Justitie en Politie. Wetgeving om deze positie verder te verankeren ligt momenteel bij De Nationale Assemblee.Blik op de toekomstDe discussie over een derde rechterlijke instantie blijft volgens Rasoelbaks complex. Aansluiting bij het CCJ of de oprichting van een eigen hoogste rechter zijn beide opties, maar vragen om zorgvuldige afwegingen en een langetermijnvisie. Daarbij moeten eerst de bestaande eerste en tweede instantie verder worden versterkt.Het congres werd afgesloten met een interactieve discussie met het publiek. Parlementsvoorzitter Ashwin Adhin gaf daarbij aan dat de dialoog met alle betrokken actoren zal worden voortgezet. De inzichten en aanbevelingen van het congres moeten uitmonden in breed gedragen en toekomstbestendige hervormingen. Daarmee is het congres volgens hem geen eindpunt, maar het begin van een vervolgtraject dat richting moet geven aan een sterke, moderne en gezaghebbende rechtsstaat in Suriname.