Chinese geschiedenis tot leven verteld: ‘Vóór 1853 waren er al Chinezen op plantages in Suriname’

door

Dinsdag werd Chinees Nieuwjaar gevierd in Suriname. Dat levert sinds 2014 een vrije dag op. Suriname was het eerste land op het westelijke halfrond dat deze dag als nationale vrije dag instelde vanwege de intensieve band die het land door de jaren heen heeft opgebouwd met China. Echter, verhalen vóór en over de immigratie van Chinezen naar Suriname en de periode erna zijn minder bekend dan die van bijvoorbeeld de Indiase en Javaanse immigranten. Daarvan zijn sinoloog Fresco Sam-Sin en Bernice Tjien A Fat van de organisatie Snesie Roots zich nadrukkelijk bewust. Beiden behoren tot de Surinaams-Chinese diaspora in Nederland en zetten zich op eigen wijze in om de niet-vertelde verhalen naar boven te halen.

Tekst Euritha Tjan A Way

Beeld Fresco Sam-Sin

Sam-Sin doet onderzoek naar zijn voorouders en vond de eerste naamgenoot die in 1858 naar Suriname kwam. “Dat was geen makkelijke opgave en niet in het minst omdat de namen van veel Chinezen werden veranderd bij het tekenen van hun contract naar Suriname. Veel van hen konden niet lezen en kregen een andere naam, zodat hun families ze nooit meer zouden kunnen traceren”, houdt hij de Ware Tijd voor.

“Mijn moeder was een importbruid die werd gehaald uit China. Ja, dat had je ook, want de Chinese mannen wilden soms, naast hun creoolse vrouw, ook een Chinese vrouw om de cultuur in stand te houden”Bernice Tjien A Fat

De sinoloog vertelt op eigen boeiende wijze hoe de wereld van die tijd – midden van de negentiende eeuw – eruitzag. “Het was chaos in China. De grootste burgeroorlog ooit, opiumoorlogen met westerse mogendheden. En daarnaast vochten veel familieclans elkaar de dorpen uit. Aan de andere kant van de wereld werd slavernij afgeschaft en de Chinezen werden gezien als een makkelijke prooi om de slaven op de plantages in Zuid-Amerika te vervangen.”

(lees verder onder de )

Fresco Sam-Sin zoekt in het Nationaal Archief Suriname in de koloniale archieven.

Sam-Sin probeert door de ogen van de eerste voorouder die naar Suriname kwam het verhaal van de Chinese immigratie te vertellen. “Dat is volgens mij noodzakelijk om niet te vervallen in het kijken naar systemen. Want dan gaat het persoonlijke verhaal van de mensen verloren.”

Vandaar ook dat de onderzoeker zich toelegt op het verhaal van vóór de immigratie. “Wij die naar Suriname zijn gekomen, zijn allemaal deel van een familie die is achtergebleven en ons ziet als een missing link. In China is een hele generatie gezonde zonen weg, niet te vinden. Je ziet dat ook zo in de familiearchieven staan.”

(lees verder onder de )

De binnenhaven van Macao rond 1870.

Macao

In de tijd van Sam-Sin werden mensen geronseld rondom en in Macao. Dat waren extreem armoedige streken. Door hen bijvoorbeeld te overtuigen dat er goed geld was te verdienen in Macao gingen ze mee. Eenmaal daar zagen zij het prachtige gebouw van waaruit de operatie werd gerund. Maar als de deur daarachter openging dan was het alleen maar ellende. Ze zaten gevangen.”

De zogenoemde snakehead werd betaald voor het ronselen en de persoon die daar stond werd mishandeld en gemarteld om een contract te tekenen. Vervolgens werden allerlei dingen gedaan om te zorgen dat al het geld dat hij mogelijk bij zich had, werd uitgegeven aan bijvoorbeeld opium en gokken. “Berooid kwamen ze op schepen terecht waar ze, alvorens ze werden ingescheept, werden gevraagd of ze wel vrijwillig meegingen. Wie ‘nee’ zei mocht in een volgend depot gaan zitten of werd in Macao aan zijn lot overgelaten en dat was in die periode een ramp.”

Zonder geld en geen mogelijkheden durfden de mensen niet terug naar hun huis waar familie naar hen uitkeek omdat ze geld en een betere toekomst mee zouden brengen. “Die plekken waar ze werden ondergebracht om te wachten, werden in de literatuur biggenstallen genoemd en de Chinezen zelf werden biggen genoemd. Dan weet je hoe dat eruitzag toen”, vertelt Sam-Sin veelbetekenend.

(lees verder onder de )

Contract van een Chinees die naar Suriname werd vervoerd.

Experiment

Op de schepen werd traliewerk aangebracht om bijvoorbeeld muiterij te voorkomen. Door de mishandeling voorafgaand aan het inschepen en de behandeling op de boot zet de sinoloog ernstige vraagtekens bij het ‘vrijwillige element’ van deze overtocht die tot 1874 door ongeveer driehonderdduizend Chinezen is ingezet naar Zuid-Amerika. “Eerst had de keizer niet door wat er gebeurde op deze tochten die werden aangedreven door de Portugezen, maar in 1874 werd een commissie gestuurd naar Cuba om te onderzoeken wat er aan de hand was.”

Uit de verhalen die daar naar boven kwamen, heeft Sam-Sin veel kunnen putten. Hij ontkracht de perceptie dat de eerste Chinezen pas in 1853 in Suriname arriveerden. “In dat jaar kwam er een groep Chinezen vanuit Java. Het waren er achttien. Zij brachten hun kennis mee over suiker koken en de werking van de suikermolens. Maar ook dáárvoor waren er al Chinezen op de plantages van Suriname. Ze vervingen de zwarte slaven bij de suikermolens, omdat de Nederlanders de Chinezen daar geschikter voor achtten. Immers, suikermolens vinden hun oorsprong in China. “Ook toen weer paste de kolonisator verdeel en heers toe door de beide groepen niet in dezelfde vertrekken onder te brengen. Maar, zoals we weten kregen zwarte vrouwen in die tijd kinderen van Chinese plantagearbeiders.”

In Suriname werden de eerste Chinezen in de archieven van de districstcommissaris immigranten genoemd in tegenstelling tot de naam ‘koelies’ (arbeider) die de Chinezen en westerlingen zelf gebruikten. “Immigrant was een zeer neutrale term voor de contractarbeid die enkel op papier echt vrij te noemen was.”

Volgens Sam-Sin werden de eerste Chinese immigranten als experiment ingezet en waren de planters helemaal niet zo enthousiast om ze te gebruiken als arbeiders in het veld. “Je ziet in de archieven ook dat Nederland bijvoorbeeld stimuleerde dat ze wel werden aangenomen door bijvoorbeeld aan te geven dat als ze overleden het gouvernement de planter zou compenseren. Maar daardoor werd niet naar ze omgekeken en werden ze heel slecht behandeld. Veel Chinezen hebben zich aan het juk weten te onttrekken en zo zag je al snel plantagewinkels verschijnen die door Chinezen werden gerund.”

Volgens Sam-Sin kan dat mogelijk komen door het kasmoni-systeem dat ze toen al in een bepaalde vorm gebruikten. “Collectieve inzet voor vooruitgang is altijd wel iets geweest van de Chinezen.”

Sam-Sins voorouder kwam mee met het eerste schip dat vanuit Macao naar Suriname voer in 1858, de minister Pahud. Tegelijkertijd vertrok ook de Twee Gezusters. Beide schepen hadden elk zo’n 250 mensen aan boord. “499 mannen en één vrouw.”

Snesie Roots

Waar Sam-Sin zich veel focust op het schrijven van het menselijke verhaal van zijn voorouder focust Bernice Tjien A Fat zich met haar organisatie Snesie Roots op de verhalen van de oudere Surinaamse Chinezen in Nederland. “Onze stichting, die ik dus samen met Ria Chin aan het oprichten ben, kwam ongeveer twee jaar geleden tot het besef dat we heel weinig weten over de Surinaamse Chinezen als groep. Dat kwam nadat het symposium ‘Contractarbeid uit de schaduw’ werd gehouden in het herdenkingsjaar slavernijverleden in 2023”, deelt ze de Ware Tijd mee.

Daarbij kwam het besef dat er veel verhalen zijn van Chinezen die naar Suriname kwamen, een bepaalde ontwikkeling hebben doorgemaakt, maar dat hun verhaal nooit is verteld. “Vandaar dat Ria en ik geheel vrijwillig besloten om te starten met het opnemen van de verhalen van de oudere Chinezen in Nederland van Surinaamse komaf. Mijn leven is hier, ik ga niet terug verhuizen naar Suriname – ik kom er wel vaker voor vakantie – maar ik heb kinderen en kleinkinderen en dadelijk misschien achterkleinkinderen die er wel recht op hebben hun verhaal te kennen”, zegt de gepassioneerde Tjien A Fat.

Ze is vijfde generatie immigrant van haar vaderskant die in Nickerie aankwam en derde generatie van haar moeders kant die via kettingmigratie (generaties die elkaar lieten halen naar de nieuwe wereld) naar Suriname kwam. “Ik vertrok op mijn tiende naar Nederland met mijn familie.”

Ze vertelt het verhaal van de zwemmers, zoals de groep wordt genoemd die vanuit China vluchtte voor het communistische regime dat alle bezit confisqueerde. Ook het verhaal over de Chinezen die naar Suriname kwamen op de vlucht voor de Japanse invasie in China deelt ze. “Mijn oma was een importbruid die werd gehaald uit China. Ja, dat had je ook want de Chinese mannen wilden soms naast hun creoolse vrouw ook een Chinese vrouw om de cultuur in stand te houden”, geeft ze aan.

“Berooid kwamen ze op schepen terecht waar ze, alvorens ze werden ingescheept, werden gevraagd of ze wel vrijwillig meegingen. Wie ‘nee’ zei mocht in een volgend depot gaan zitten”Fresco Sam-sin

Tjien A Fat: “In Suriname hoeft niemand zijn identiteit te verdedigen, dat moet je als Surinaamse Chinees in Nederland wel constant. Vandaar ook dat we deze verhalen opnemen en verder zullen uitwerken.”

Wat daarna precies zal gebeuren weet ze nog niet. “We willen, als we fondsen krijgen, dat ook doen in Suriname natuurlijk. Want daar is de bron en mogelijk doen we een thematisch symposium om een bepaalde groep, bijvoorbeeld ondernemers, te belichten. We kunnen dan bijvoorbeeld onderzoeken hoe het kasmoni-systeem waar de Chinezen heel bekend om zijn heeft geholpen zich te ontwikkelen”, aldus Tjien A Fat, die dit ‘werk’ doet bovenop een drukke baan als docent Nederlands.

Bernice Tjien A Fat van Snesie Roots.