Boek Sandew Hira: Heroverwogen benadering in geschiedenistheorie

door

Tekst en beeld Audry Wajwakana

PARAMARIBO – “Als je geen theoretisch kader hebt, dan zeg je, dit zijn de feiten. Maar in die feiten zitten al theoretische aannames.” Volgens historicus Sandew Hira, pseudoniem voor Dew Baboeram, wordt precies dát probleem zichtbaar in veel publicaties over de Surinaamse geschiedenis. Tijdens de presentatie van zijn boek ‘Van Priary tot en met De Kom’, afgelopen maandag in de Universiteitsbibliotheek betoogde hij dat geschiedschrijving pas echt dekoloniaal wordt wanneer ook de theorie achter het verhaal wordt blootgelegd. Het boek is het resultaat van ruim veertig jaar onderzoek en reflectie van Hira op kennisproductie, geschiedenis en macht.

Interpretatie

In zijn presentatie schetste de auteur hoe hij, tijdens zijn economie studieperiode – toen ook politiek actief in Nederland – de Surinaamse geschiedenis begon te bestuderen. Dat resulteerde in 1982 in de eerste versie van het boek. Maar die versie was sterk geworteld in een marxistisch benadering, waarin klassenstrijd het centrale analytische kader vormde. Die invalshoek bood destijds volgens hem scherpe inzichten, maar bleek later onvoldoende om de complexiteit van de Surinaamse geschiedenis te verklaren. Vanaf de jaren negentig en nadrukkelijker na 2009, begon hij zijn eigen uitgangspunten te heroverwegen. De wereld veranderde: de val van het Sovjetblok, de opkomst van China als markteconomie en de desintegratie van socialistische staten dwongen hem tot nieuwe vragen.

Met ‘Van Priary tot en met De Kom’ wil de onderzoeker geen nieuwe feiten toevoegen aan de Surinaamse geschiedenis, maar laten zien hoe dezelfde historische gegevens anders gelezen kunnen worden wanneer het theoretisch kader verandert. Het boek markeert zijn intellectuele ontwikkeling van een strikt marxistische benadering naar een bredere dekoloniale visie, waarin naast klassenstrijd ook culturele, politieke en epistemologische (kennistheorie) machtsverhoudingen centraal staan.

Denkkaders benoemen

Door zijn eigen eerdere werk kritisch te herlezen, beoogt hij de theoretische aannames achter geschiedschrijving zichtbaar te maken. “Niet om één verklaringsmodel te vervangen door een ander, maar om de discussie over wat geschiedenis is en hoe kennis wordt geproduceerd expliciet te voeren’, zegt hij. Voor Hira is de dekolonisatie van geschiedschrijving daarmee geen kwestie van nieuwe helden of andere accenten, maar een kwaliteitsslag in analyse en theorie. Pas wanneer historici hun denkkaders benoemen en bevragen, kan volgens hem werkelijk gesproken worden van dekoloniale geschiedschrijving.

Hira illustreerde dat probleem aan de hand van voorbeelden uit de Surinaamse geschiedenis. Een terugkerend patroon is volgens hem dat geschiedschrijving vaak blijft steken in een beschrijvende opsomming van gebeurtenissen, zonder expliciete analyse. Feiten worden gepresenteerd als neutraal, terwijl de interpretatiekaders impliciet blijven. Zo noemde hij het gebruik van het sociaalcontractdenken in de koloniale geschiedschrijving door de Nederlandse historicus Rudolf van Lier. Deze beschreef Suriname als een samenleving die zou zijn ontstaan uit een vorm van sociaal contract, een idee ontleend aan de Franse filosoof Jean-Jacques Rousseau. Volgens Hira wordt daarbij voorbijgegaan aan de fundamentele vraag hoe tot slaafgemaakten ooit vrijwillig deel zouden kunnen uitmaken van zo’n contract. Het probleem zit volgens hem niet alleen in die conclusie, maar in het ontbreken van een expliciete theoretische verantwoording.

Indicatoren

Een ander voorbeeld betreft het koloniale principe van verdeel en heers. In sommige historische werken wordt gesteld dat verdeel-en-heersbeleid nauwelijks nodig was, omdat bevolkingsgroepen onderling toch al met elkaar in conflict zouden zijn. Daarbij wordt vaak verwezen naar gevallen waar inheemsen samenwerkten met de kolonisator tegen gevluchte tot slaafgemaakten. Maar volgens Hira is dat een voorbeeld van geschiedschrijving waarin empirisch (gebaseerd op ervaring, waarneming en experimenten) materiaal wordt gepresenteerd zonder theoretische duiding, terwijl archiefbronnen zowel samenwerking als verzet laten zien. Ook in de studie van slavernij ziet Hira dit probleem terug. Hij verwees naar stromingen die via statistische methodes de wreedheid van slavernij proberen te kwantificeren en daarmee te relativeren. Hira noemde het boek ‘Time on the Cross’ van Fogel en Engerman, waarin historische data verzameld en met wiskundige technieken geanalyseerd worden. Een van de indicatoren die daarbij werd gebruikt, was het aantal zweepslagen dat tot slaafgemaakten gemiddeld per jaar zouden hebben gekregen. Door dat aantal te delen over de totale populatie, werd geconcludeerd dat lijfstraffen relatief beperkt voorkwamen. Volgens hem verhult zo’n aanpak normatieve aannames achter een façade van objectiviteit, terwijl andere bronnen en perspectieven – met name die van tot slaafgemaakten zelf – buiten beeld blijven.

Strijd

De kern van Hira’s betoog lag in de implicaties voor geschiedenisonderwijs en academische geschiedschrijving. Veel publicaties over Suriname zijn volgens hem voornamelijk beschrijvend, een opeenvolging van gebeurtenissen zonder expliciete analyse. Daardoor blijven de theoretische aannames impliciet en onbesproken. Zijn herwerkte benadering van ‘Priary tot De Kom’ ziet hij als een poging om een geschiedenis die niet alleen feiten ordent, maar ook het denkkader blootlegt waarmee die feiten worden geïnterpreteerd. “Daarmee wordt de strijd van Suriname zichtbaar als meer dan alleen sociale of economische strijd, ook als een strijd om betekenis, kennis en zelfbegrip”, stelde hij.