Bespelen Inheemse muziekinstrumenten is roeping

‘Als je ermee begint, word je ook opgeleid om sterk te zijn’

Drumslagen die helemaal in je ruggenmerg gaan. Het scherp sissende geluid van de maraka dat elke ruimte vult. Zang die je vastgrijpt en meeneemt op een bijzondere reis. De dans heeft een bepaalde ritmiek. Of het stevige stampen met de voeten op de grond of bewegingen van dieren nabootsen. Je krijgt er kippenvel van. Inheemse muziek heeft iets magisch. Het brengt je dichter bij de natuur, simpelweg omdat het ook dient als brug voor verbinding met de natuur. De muziek is een van de middelen waarmee Inheemsen verhalen, gevoelens en emoties overdragen. Daarom zien velen het bespelen van de inheremse muziekinstrumenten als een roeping en niet zo weer als hobby. Het vraagt meer dan talent; het vraagt dat je jezelf beschikbaar stelt.

Tekst en beeld Kevin Headley

Gelegenheden“Je komt namelijk in contact met spirituele zaken,” zegt artiest Cinaja Anoewaritja en lid van Sociaal Culturele Vereniging (SCV) Paremuru. “Als je ermee begint, word je ook opgeleid om sterk te zijn. We spelen namelijk op uitvaarten en begrafenissen, bij Inheemse rituelen en Winti prey. Als jij als persoon voelt dat je de sambura wilt bespelen, dan kun je je aanmelden. Je krijgt dan een jaar de tijd om te bewijzen dat je het wilt en kunt: je moet discipline tonen en inzet laten zien.”

De afgelopen jaren wordt Inheemse muziek steeds vaker geïncorporeerd in uitingen in Suriname. Hierdoor is het een vast onderdeel geworden van het repertoire bij vele presentaties over de Surinaamse culturen. Maar het blijft een uitdaging om het goed te verzorgen. “Veel jongeren hebben weinig interesse om de taal, tradities en cultuur te leren. Slechts een kleine groep wil dit wel. Men kiest eerder voor het maken van andere muziek, zoals kaseko, kawina en kabula.” Anoewaritja noemt toewijding essentieel is. De bijdrage van elk lid afzonderlijk is namelijk belangrijk voor het succes van de groep en het uitdragen van de Inheemse cultuur.

“We zijn immers bezig met ons cultureel erfgoed. Je moet je taak binnen de organisatie heel serieus nemen, als het gaat om drummen, dans of zang. Je moet ook de taal leren om de liederen te zingen, omdat je geen liedboek krijgt waaruit je zingt. Je onthoudt de liederen niet met het hoofd, maar met het lijf. Je moet je dus openstellen om het te doen. Je moet het ook aanvoelen. Yu skin mus’ tek en, en als je dat niet hebt, is het niet voor jou.”

Sambura, krawasi en marakka

Anoewaritja neemt de krant mee op reis door de Inheemse muziek. De basisopstelling bij een samburaoptreden bestaat uit sambura-drummers, koorleden die de krawasi of de marakka bespelen, en zang, die er standaard bij is. In de liederen wordt meestal gezongen over de natuur en de dieren, maar ook over Suriname en de liefde voor het land.

Anoewaritja: “Voor de sambura-drum wordt meestal geitenvel gebruikt, maar ook schapenvel. Het geluid is dan wel anders. Er is een bepaalde koni – behendigheid – nodig om de instrumenten te maken. Vroeger werd ook pingo- of pakirahuid gebruikt. Je bespeelt de sambura niet alleen met je handen – door erop te slaan, maar met je hele lichaam. Daarnaast heb je in de opstelling ook de marakka en de krawasi, beide schudinstrumenten.”

Voor een sissend geluid worden soms zaadjes in de trom gedaan en op het vel wordt de tong van een maripapalm bevestigd die bij het aanslaan meetrilt. Traditioneel wordt de sambura bespeeld in combinatie met de krawasi. “In Suriname echter bespelen we de sambura vaker in combinatie met de maraka. De krawasi is meer voor droevige momenten, terwijl de maraka eerder wordt gebruikt voor plezier.”

“Een krawasi is een vierkante mand, gevlochten van riet, met kawai erin,” zegt Anoewaritja. “De kawai wordt ook gebruikt in voetbandjes van awasa-dansers, maar oorspronkelijk komt het van de Inheemsen. Het wordt gebruikt bij de Epkodono, pur’ blaka in het Karaïbs. Het wordt meestal bespeeld door vrouwen. De liederen die dan gezongen worden, ontstaan ter plekke. Het zijn veelal geen bestaande liederen, en als dat wel zo is, worden ze hier en daar aangepast.”

De marakka is een uitgeholde, gedroogde kalebas die wordt gevuld met pitjes van een speciale vrucht. Volgens Anoewaritja mag men zelf bepalen hoe groot de maraka wordt. “Ook bepaal je hoe je hem wilt versieren: met veren, beschilderingen of graveringen. De maraka wordt meestal gebruikt bij werkzaamheden van de piaiman, de medicijnman. Vroeger gebruikte hij het om in contact te treden met de geestelijke wereld, om met voorouders of hulpgeesten te praten. Tegenwoordig gebruikt vrijwel iedereen het, omdat het een mooi geluid geeft – net als wanneer je in een koor een tweede stem tussen de eerste en de derde zet.”

Beschilderingen, dans en kledingBeschilderingen op de instrumenten zijn er niet alleen als versiering. Ze hebben ook een betekenis: ze staan bijvoorbeeld voor de aarde, het water, de bomen of een arend. “We tekenen vaak de jakakuwe, beschermgeesten die we op dat moment voelen.” “Je moet klaarstaan om snel te kunnen optreden wanneer een verzoek komt. Er worden nog steeds nieuwe liederen gemaakt, maar het kost tijd om die goed in elkaar te zetten. Daarom zingen we vaak nog de oude. Je moet liederen maken die mensen snel kunnen leren.”

Anoewaritja vertelt dat er binnen de sambura als dans verschillende stijlen bestaan, namelijk de traditionele vorm, de meer informele stijl die meestal op feestjes wordt gedanst (pur blaka), waarbij er krachtig met de voeten op de grond wordt gestampt. En dansen die zijn geïnspireerd op dieren, uitgevoerd op het ritme van de marakka.

Een marakka.

“Bij podiumoptredens combineren we meestal meerdere stijlen: een deel traditioneel en een deel dierendans. Bij de dierendans beelden we onder andere de krab(kusa), zwarte waterschildpad(arakaka), rode ibis(wara), kikker(pororu), vlinder(parambara), arend(anuwana), buffel(maipuri), landschildpad(wayamu), slang (okoyu), en de snippen(matjuïe) – een vogelsoort, een kleine strand krab (wayeye) uit.”

De liederen die bij deze dieren horen, zijn in het marakka-ritme samengebracht, omdat de hulpgeesten van de piaiman kenmerken en krachten bezitten die verbonden zijn aan verschillende diersoorten, of zich manifesteren in de vorm van een dier. “Tegenwoordig gebeurt dit minder vaak op de traditionele manier, maar bij een podiumpuitvoering, waarbij we de dierendans uitbeelden, blijft de maat van de sambura aanwezig, met het marakka-ritme als leidraad.”

De kleding die wordt gedragen bij een optreden verschilt per type activiteit. “Bij een traditioneel optreden, zoals een pur’ blaka, draagt niemand echt een officieel tenue. Aan de nabestaanden die deel gaan nemen aan de pur’ blaka, wordt gevraagd hoe ze zich gaan kleden. Op basis daarvan kiezen de muzikanten hún kleding. Bijvoorbeeld: de eerste groep draagt rood. De tweede groep kan dan gevraagd worden om bijvoorbeeld blauw te dragen. De familie draagt pas de volgende dag traditionele kleding, na al het gebeuren (beschilderen etc.). Bij commerciële optredens is het meestal de klant die vraagt dat wij officieel traditioneel gekleed gaan. Dan kiezen we uit verschillende soorten uitrusting. Als we als groep zelf een activiteit hebben, kiezen we vaak voor vrijetijdskleding met bijvoorbeeld een sjerp of schouderdoek. Het hangt dus echt af van de aangelegenheid.”

Onderhoud muziekinstrumentenDe muziekinstrumenten krijgen één keer per jaar een servicebeurt. “In Suriname zeggen we: ‘fu tan kis pley’ (om optredens te blijven krijgen). Leden kwamen bij mijn oom thuis met nieuwe dierenhuiden, touw en andere benodigdheden om de instrumenten een onderhoudsbeurt te geven. Het begon met het tekenen van Inheemse motieven op de instrumenten. Daarna volgde het binden met touw: hoe je het moet spannen en knopen, zodat het instrument zijn klank behoudt. Zo heb k geleerd hoe instrumenten worden gemaakt en gerepareerd”, vertelt Anoewaritja.

SCV Paremuru wil dit jaar ook in het buitenland optreden, om ook publiek daar kennis laten maken met de Inheemsen van Suriname, hun cultuur en vooral hun muziek. “We gaan werken aan meer zichtbaarheid van de groep. Dat men ziet dat dit is wie we zijn en dat we daar trots op zijn. We willen verder ook werken aan meer kennisoverdracht onder de leden en naar de samenleving over onze cultuur. Op deze manier leren we meer van elkaar. Talenten moeten tot bloei komen en de cultuur en de groep moeten zich positief blijven ontwikkelen. De sambura bespelen, is het niet gewoon muziek maken, maar ook een manier om in dienst te staan van iets dat ouder is dan de bespeler zelf.”.-.

De afgelopen jaren wordt Inheemse muziek steeds vaker geïncorporeerd in uitingen in Suriname. Hierdoor is het een vast onderdeel geworden van het repertoire bij presentaties over onze culturen.

Beschilderingen op de instrumenten hebben ook een betekenis: ze staan bijvoorbeeld voor de aarde, het water, de bomen of een arend.

Muziek is een van de middelen waarmee Inheemsen verhalen, gevoelens en emoties overdragen.