Beeld Anton de Kom houdt gemoederen in Amsterdam bezig

door

AMSTERDAM — Het standbeeld van de antikoloniale schrijver, activist en verzetsstrijder Anton de Kom op het naar hem vernoemde plein in Amsterdam-Zuidoost zal mogelijk worden vervangen. Het bronzen beeld, gemaakt door Jikke van Loon, toont een opgerichte torso met een naakt bovenlichaam en is bedoeld als eerbetoon aan de nalatenschap van De Kom, die op 24 april 1945 stierf in het Duitse concentratiekamp Neuengamme.

Sinds de onthulling op 24 april 2006 staat het monument ter discussie. Critici vragen zich af waarom De Kom niet is afgebeeld in een pak en hoed, zoals op veel historische ’s; tegenstanders beleven de blootheid als problematisch omdat het herinneringen aan slaaf gemaakte lichamen zou oproepen. Voorstanders, onder wie destijds de maker zelf, zien de naaktheid juist als een symbolische bevrijding en een poging de innerlijke kracht en universele betekenis van De Kom te vangen, in plaats van een sociaal-realistische weergave.

“Tegenstanders beleven de blootheid als problematisch omdat het herinneringen aan slaafgemaakte lichamen zou oproepen”

De controverse werd onlangs nieuw leven ingeblazen toen Van Loon opmerkte dat zij nu “waarschijnlijk ook een ander beeld” zou maken en zich afvroeg of het moet worden vervangen door een moderne versie, misschien mét kleding. Ze zegt “stap voor stap” beter te zijn gaan begrijpen waarom haar eerbetoon aan de verzetsheld omstreden is en dat het “ook als kwetsend kan worden opgevat”.

Duidelijke roep

Daarop reageerde de Amsterdamse wethouder Touria Meliani van Kunst en Cultuur dat er nu alle reden is om te luisteren naar “de duidelijke roep” die bestaat om het beeld aan te passen en dat ze ruimte wil geven aan dat geluid. Daarmee lijkt ook politieke druk toegenomen en is de toekomst van het monument onzeker geworden.

De zaak illustreert bredere dilemma’s rond publieke kunst en herdenkingen: wie beslist hoe een historische figuur wordt verbeeld, hoe wordt rekening gehouden met nabestaanden en buurtbewoners en welke esthetische vrijheid is acceptabel in openbare ruimte? Aan de andere kant wordt ook gewaarschuwd dat doorgaans niet getoornd mag worden aan de artistieke keuze van de kunstenaar en dat het weghalen van het beeld een ingrijpende erfenis voor het college van het stadsbestuur kan worden.

Maatschappelijke dialoog

De Koms nabestaanden, vertegenwoordigd door de Anton de Kom Stichting, staan open voor een gesprek over een eventuele aanpassing. Achterkleinzoon en bestuurslid Camiel de Kom zegt daarover tegen Het Parool: “De Anton de Kom Stichting is bekend met de verschillende perspectieven rondom het beeld en waardeert de openheid van de kunstenares. Een maatschappelijke dialoog in de geest van Anton de Kom, is een logisch vervolg.”

Kortom: Anton de Kom houdt ruim tachtig jaar na zijn dood de gemoederen in Nederland weer danig bezig. Zijn beeld staat ter discussie – niet alleen als kunstwerk, maar als symbool van hoe Nederland omgaat met zijn koloniale verleden, lokale inspraak en de grenzen tussen representatie en historische herkenbaarheid.