‘Bagasi – Wat we meedragen’ opent koffer met koloniaal verleden

door

Wat doe je als je een oude koffer in handen krijgt, gevuld met honderden oude ’s, brieven, krantenknipsels, documenten en zelfs een bijzondere pop, die wanneer je haar omdraait, verandert van een witte in een zwarte vrouw? Voor film- en theatermaker Emma Lesuis vormt de inhoud van zo een koffer de aanleiding om diep in het koloniale verleden van Suriname te duiken.

Tekst en beeld Audry Wajwakana

De koffer kreeg zij van haar schoonvader Hans, die haar daarmee het familiearchief van zijn grootvader, de voormalige procureur-generaal Maarten de Niet, toevertrouwde. Wat aanvankelijk een verzameling oude familieherinneringen leek, bleek een geschiedenis bloot te leggen waarin koloniale macht, onderdrukking en familiebanden nauw met elkaar zijn verweven zijn. Lesuis verwerkte deze beladen geschiedenis in de documentaire ‘Bagasi – Wat we meedragen’, die zaterdagavond in TBL Cinemas in première ging.

“Dat haar moeder uiteindelijk met trots naar zichzelf kon kijken als zwarte vrouw, beschouwt Lesuis als het grootste geschenk dat het project haar heeft gebracht“

Twee familiegeschiedenissen

Ondanks haar ervaring in de film- en theaterwereld duurde het jaren voordat Lesuis haar onderzoek en persoonlijke zoektocht in een film wist samen te brengen. De documentaire voert de kijker langs twee familiegeschiedenissen die op het eerste gezicht mijlenver uit elkaar liggen. Die van haar Surinaamse voorouders van moederskant, die tot slaaf werden gemaakt en die van haar Nederlandse schoonfamilie, die deel uitmaakte van het koloniale machtsapparaat. Twee geschiedenissen die in haar eigen gezin samenkomen en die zij aan haar kinderen wil doorgeven.

De film begint met een zwangere Lesuis die een echo laat maken. In een voice-over richt zij zich tot haar ongeboren kind, dat als het ware wordt meegenomen op een reis door het familieverleden. Want wat geef je de volgende generatie mee, wanneer je zelf nauwelijks weet welke geschiedenis je met je meedraagt?

Pg en waarnemend gouverneur

Maarten de Niet bekleedde tijdens het Nederlandse koloniale bewind tussen 1926 en 1953 een invloedrijke positie als procureur-generaal in Suriname en trad ook op als waarnemend gouverneur. Hij was nauw betrokken bij het bestuur van gouverneur Johannes Kielstra en speelde een rol bij de arrestatie van Anton de Kom. De documentaire belicht ook het lot van vakbondsleider Louis Doedel, die jarenlang in een psychiatrische inrichting werd opgesloten.

Aan de hand van archiefstukken, historische beelden en gesprekken met onder andere advocaat Hugo Essed, historicus Mildred Caprino en andere betrokkenen onderzoekt Lesuis de machtsverhoudingen in het toenmalige Suriname. De Niet genoot als vertegenwoordiger van het Nederlandse gezag aanzien en macht, terwijl de Surinaamse bevolking onderworpen was aan een koloniaal systeem waarin ongelijkheid en onderdrukking diep waren verankerd. Voor Lesuis wordt de confrontatie persoonlijk wanneer zij beseft dat haar eigen grootouders in dezelfde periode in Suriname woonden.

Zwart en wit

Eén van de sterke elementen van ‘Bagasi’ is dat Lesuis de confrontatie niet uitsluitend buiten haar eigen familie zoekt. Ook in gesprekken met haar ouders en schoonvader komen pijnlijke verschillen in haar beleving naar voren.

Haar witte Nederlandse vader zegt tijdens een gesprek dat huidskleur voor hem geen wezenlijke rol speelt. Haar moeder, van Surinaamse afkomst, maakt duidelijk dat zij die vrijheid nooit op dezelfde manier heeft ervaren. Immers, wie zwart is, wordt door de buitenwereld voortdurend aan die huidskleur herinnerd.

Lesuis groeide op in Nederland, waar zij naar eigen zeggen weinig meekreeg van haar Surinaamse achtergrond. Als kind groeide zij op met enkel Surinaamse gebruiken, zoals het eten van pom en bezoeken aan het Kwakoe Festival, maar over het slavernijverleden en de geschiedenis van haar voorouders werd nauwelijks gesproken.

In de film probeert ze te begrijpen waarom haar moeder zich jarenlang zo weinig met haar Surinaamse afkomst identificeerde, terwijl haar tante uitgesproken maatschappelijk betrokken was en zich actief inzette voor zwarte vrouwen.

De filmmaker vertelt dat de ontwikkeling van haar moeder één van de meest waardevolle ervaringen was bij het maken van de documentaire. Door samen naar Suriname te reizen en gesprekken te voeren over hun afkomst, zag ze hoe haar moeder geleidelijk aan meer ruimte vond om haar identiteit te omarmen. Dat haar moeder uiteindelijk met trots naar zichzelf kon kijken als zwarte vrouw, beschouwt Lesuis als het grootste geschenk dat het project haar heeft gebracht.

Serieus, maar ook ontspannend

Hoewel ‘Bagasi’ confronterende onderwerpen behandelt, kiest Lesuis niet voor een uitsluitend sombere benadering. De documentaire wisselt historische informatie, persoonlijke gesprekken en archiefbeelden af met alledaagse ontmoetingen. Vooral de taxiritten met chauffeur Rasta zorgen voor humor en herkenbare Surinaamse situaties.

Tegelijkertijd raakt de documentaire zoveel historische en maatschappelijke onderwerpen aan dat de maker niet alles even diepgaand heeft uitgewerkt. Dat het koloniale verleden nog altijd uiteenlopende gevoelens oproept, bleek tijdens de vragenronde na afloop van de film.

Een bezoeker waarschuwde dat historische gebeurtenissen niet met de bril van 2026 moeten worden bekeken en veroordeeld. Betrokkene stelde dat rekening moet worden gehouden met de tijdgeest waarin koloniale bestuurders hun beslissingen namen.

Lesuis liet weten die gedachte gedeeltelijk te begrijpen, maar benadrukte dat de historische context geen rechtvaardiging mag zijn voor gepleegd onrecht. Zij verwees daarbij naar de opsluiting van politieke tegenstanders en het misbruik van wetgeving om kritische stemmen het zwijgen op te leggen.

Meerdere producties

‘Bagasi – wat we meedragen’ staat niet op zichzelf in het werk van Lesuis. De film- en theatermaker verdiept zich al jaren in verhalen over afkomst, identiteit en de gedeelde geschiedenis van Suriname en Nederland.

Haar eerdere documentaire ‘Mijn land, mi gron’ vormde de basis voor de theatervoorstelling ‘Aardappelbloed’, waarin zij op zoek gaat naar haar Surinaamse wortels. In ‘Meer dan bauxiet’ richtte zij zich op de Tweede Wereldoorlog in Suriname, een geschiedenis die volgens haar in zowel Nederland als Suriname onvoldoende bekend is. De voorstelling werd in 2024 op het Nederlandse Oerol Festival opgevoerd.

Keus titel

‘Bagasi’ betekent letterlijk ‘bagage’, maar verwijst volgens Lesuis vooral naar wat mensen emotioneel, cultureel en historisch met zich meedragen. Ze hoopt vooral dat mensen zich bewust worden van de verschillende kanten van hun familiegeschiedenis en zich niet uitsluitend laten leiden door een witte eurocentrische kijk op de wereld. Daarin ligt ook de hoop die ze met haar film wil uitdragen. “Dat volgende generaties openstaan voor verhalen die zij niet kennen, hun eigen geschiedenis durven te onderzoeken en zich niet laten beperken door het verleden.”

“In gesprekken met haar ouders en schoonvader komen pijnlijke verschillen in haar beleving naar voren“

Lesuis zegt veel energie gestoken te hebben in de documentaire, niet alleen vanwege het historische onderzoek, maar ook door de gevoeligheden binnen haar eigen familie. Toch kijkt zij met voldoening terug op het resultaat en de samenwerking met de mensen die haar de afgelopen jaren in Suriname hebben ondersteund.

Voor ‘Bagasi’ werkte zij samen met onder anderen cameraman Sander Coumou, geluidsman Idi Lemmers en dramaturg Tolin Alexander, die al langer als klankbord bij haar werk is betrokken. Ook Ann Hermelijn leverde als producent in Suriname een bijdrage. De documentaire werd geproduceerd door ‘Docmakers’, met Suzanne Raes en Ilja Roomans als producenten. De montage was in handen van Festus Toll.