Het is vijf óver twaalf!

Eén op de vijf monumentale panden verwoest door sloop of brand

Bijna één op de vijf monumentale panden in Paramaribo is de afgelopen vijfentwintig jaar verloren gegaan. Sinds 1999 verloor de stad 43 van haar 274 beschermde, monumentale gebouwen aan brand, illegale sloop of verwaarlozing. Dat blijkt uit cijfers die de Ware Tijd heeft verzameld. Anders dan vaak wordt gedacht, is brand niet de belangrijkste oorzaak: 25 gebouwen verdwenen door bewuste sloop of opzettelijke verkrotting. Het is bij wet verboden om monumenten af te breken, maar sommige eigenaren lappen de regels aan hun laars en komen ermee weg.

Tekst en beeld Ank Kuipers & Audry Wajwakana

Van minister Dirk Currie van Onderwijs, Wetenschap en Cultuur (OWC), hebben overtreders van de Monumentenwet weinig te vrezen. Hij ziet het niet zitten om hen te laten vervolgen, zegt hij in gesprek met dWT. “We willen mensen voor de rechter slepen, maar wat doen wij zelf?”, vraagt hij zich retorisch af. Een overheid die haar eigen monumenten niet onderhoudt, mag volgens de minister geen eisen stellen aan anderen.

“Ik ben erg geschrokken, omdat ik veel van het huis gehouden heb en nooit gedacht had dat iemand zo bruut kon zijn om het te slopen”Aagje de Wit

Niet alle ministers delen dat standpunt. “Ik vind het een vreemde uitspraak voor een minister belast met cultuur”, zegt minister Stephen Tsang van Openbare Werken en Ruimtelijke Ordening (OWRO), enigszins verbaasd. Hij heeft met president Jennifer Simons gesproken over het beheer van monumenten en de UNESCO-werelderfgoedstatus van Paramaribo. “Op dit moment kunnen we niet garanderen dat er niet meer gebouwen verdwijnen. Je kan zeggen dat je op de werelderfgoedlijst bent, maar als dat zo doorgaat, dan verliezen we eigenlijk ieder jaar weer een aantal panden en dat is niet de bedoeling”, zegt Tsang.

De OWRO-minister wijst op de branden in januari 2024 aan de Domineestraat en in april 2025 aan de Henck Arronstraat, waarbij in totaal acht gebouwen verloren gingen, waarvan zes met een monumentale status. “Dat zijn dingen die ervoor zorgen dat we in één klap een heleboel panden verliezen. En de president zei: ‘Kijk, we kunnen zeggen: we zijn trots op onze historische binnenstad, maar je moet het kunnen onderhouden’”, zegt Tsang. Hij voegt eraan toe dat de president de verkleining van de historische binnenstad beschouwt als een eventuele optie om het onderhoud van monumentale panden te kunnen garanderen.

Het tempo waarin monumentale panden verdwijnen, lijkt toe te nemen. In de eerste twintig jaar van de nieuwe eeuw verdwenen er 32 beschermde gebouwen, gemiddeld anderhalf gebouw per jaar. In het derde decennium zijn nog maar vijf jaar verstreken, maar staat de teller nu al op elf, dus op ruim twee panden per jaar.

Monumenten verdwijnen door een combinatie van oorzaken, waaronder geldgebrek bij de overheid en andere eigenaren van beschermde panden. Ook is de politieke aandacht voor het probleem soms gering en wordt overtreding van de monumentenwet zelden vervolgd, waardoor sommige ondernemers hun kans grijpen voor sloop of nieuwbouw in strijd met de monumentenwet.

Ook bewuste brandstichting komt voor. De brand aan de Domineestraat waarnaar Tsang verwijst, is gesticht door twee mannen die in opdracht handelden. Zij kregen respectievelijk tien en acht jaar celstraf en gingen beiden in hoger beroep. Op camerabeelden is te zien dat zij het vuur aanstaken in het leegstaande en verwaarloosde pand op nummer 30. De vlammen sloegen al snel over naar twee panden aan weerszijden. Drie panden gingen verloren, waarvan twee met een monumentale status. Eind maart staan deze verdachten weer voor de rechter.

De brand aan de Henck Arronstraat begon in april 2025 in een monumentaal overheidspand, op de hoek met de Jessurunstraat. Het ministerie van Sociale Zaken en Volkshuisvesting had het gebouw verlaten vanwege regelmatige inbraken. Op de dag van de brand zou een dakloze man er zijn potje hebben gekookt. Het vuur sloeg over en vier monumentale panden gingen verloren. De rechtszaak tegen deze verdachte is gaande, maar stagneert vanwege het uitblijven van een psychiatrisch rapport over de verdachte.

Dak- en thuislozen nemen regelmatig hun intrek in leegstaande panden in de binnenstad. Zij maken vuur om te koken of drugs te gebruiken en dat zorgt voor brandgevaar. De problematiek rond deze groep is recent binnen de regering besproken, bevestigen Currie en Tsang. Een oplossing hebben ze vooralsnog niet. Over de mogelijke opvang en aanpak is onlangs een presentatie gehouden voor de Raad van Ministers. Beide bewindslieden erkennen dat het probleem moeilijk beheersbaar is. Tsang noemt de situatie zorgwekkend en stelt dat die integraal moet worden aangepakt.

Beheer en behoud van monumentaal erfgoed vallen onder de verantwoordelijkheid van de OWC-minister. Diens belangrijkste adviseur is de Commissie Monumentenzorg (CMZ), die de toestand van monumenten in de gaten houdt en daarover rapporteert. Sinds zijn aantreden in augustus 2025 heeft minister Currie de commissie nog niet uitgenodigd. Hij heeft de wet gelezen en met de jurist van het ministerie gesproken, zegt hij. “De werkarm mag alleen adviezen geven en ik bepaal wat er met die adviezen gebeurt.”

Commissieleden worden voor vijf jaar benoemd en hebben recht op een vergoeding, maar hebben die sinds oktober 2025 niet ontvangen. Minister Currie reageert verbaasd als dWT hem dit voorhoudt. “Nee, ik ga gelijk navraag doen. Wat ik heb begrepen is dat die vergoeding aangepast zou worden”, zegt hij. De aanpassing had vanaf 1 maart 2024 een feit moeten zijn, maar was tot de stopzetting van de vergoeding niet doorgevoerd. Secretaris Imro Smith stapte naar de rechter en het ministerie beloofde het in orde te maken, maar tot het ter perse gaan van deze krant was dat niet gebeurd. “Wij blijven onze werkzaamheden normaal verrichten”, verzekert Smith.

“Het Bisdom Paramaribo is bereid het gebouw geheel ter beschikking te stellen van de overheid voor een nader te bepalen tijdsduur, met als voorwaarde dat de volledige renovatie van het gebouw door de overheid ter hand genomen wordt”Bisschop Choennie

Concept-staatsbesluit

Van de resterende 197 beschermde panden en objecten in Paramaribo behoren er vijftig toe aan de overheid en staatsbedrijven. Ook religieuze instellingen bezitten veel historisch erfgoed; in Paramaribo gaat het om zeker 34 monumenten. Voor onderhoud hebben de kerken vaak te weinig geld.

Bisschop Karel Choennie van het RK Bisdom Paramaribo pleit daarom voor creatieve oplossingen. Hij nam vorig jaar zitting in een commissie die in opdracht van president Chan Santokhi onderzocht hoe de overheid burgers en organisaties kon bijstaan bij onderhoud, herstel en behoud van hun bezit. Deze commissie diende kort voor de verkiezingen een concept-staatsbesluit in. Dat voorzag in de instelling van een beheersinstituut voor de bescherming en het behoud van monumenten en een monumentenrestauratiefonds voor de overheid en particulieren.

“Twee belangrijke instrumenten om monumentenzorg in Suriname op een effectieve manier te kunnen garanderen”, zegt commissievoorzitter Johan Roozer. Hij legt uit dat het beheersinstituut ook beleid zou ontwikkelen voor landelijke monumentenzorg en met het ministerie van Financiën was al gesproken over manieren om het fonds van middelen te voorzien. Eén optie was de accijnsverhoging op alcohol en tabak, zoals ook in andere landen gebeurt.

De commissie werd ontbonden door president Jennifer Simons en over het concept-staatsbesluit dat de commissie kort voor de verkiezingen indiende, is niets meer vernomen. “Buitengewoon jammer”, verzucht Roozer. Hij ziet de toekomst somber in, ondanks de recente opknapbeurten door PURP, het Paramaribo Urban Rehabilitation Program. “Zonder een adequaat beheersinstituut zullen die gebouwen ook binnen de kortste keren weer in vervallen staat raken. Als je me vraagt hoe urgent het is, dan zeg ik dat het vijf over twaalf is.”

Het bouwvallige Poortgebouw

Het Bisdom Paramaribo draagt bij aan het historische uiterlijk van Paramaribo; alleen al aan de Henck Arronstraat bezit de RK-gemeente zeker acht beeldbepalende panden, waaronder de bekende St. Petrus en Paulus Kathedrale Basiliek. Het Bisdom is ook eigenaar van het bouwvallige Poortgebouw aan de Monseigneur Wulfinghstraat, waar op schooldagen honderden kinderen en leerkrachten van de twee Elisabethscholen onderdoor lopen en rijden.

Dit bouwvallige pand bezorgt bisschop Choennie de nodige hoofdbrekens. Op 30 januari schreef hij hierover een brandbrief aan president Simons. Het Bisdom betwist de monumentale status van dit pand en wil het al sinds 2010 slopen, maar verzoeken worden keer op keer afgewezen. In 2024 maakte het bisdom opnieuw aanstalten tot sloop, maar opnieuw stak de Commissie Monumentenzorg daar een stokje voor. Sindsdien staat het verveloze en verder aftakelende gebouw in de steigers, afgeschermd door bouwgaas.

(Lees verder onder de )

Links van het bouwvallige Poortgebouw groeit er een heuse amandelboom.

Choennie herhaalt in zijn brief dat het bisdom geen geld heeft voor herstel van het Poortgebouw. Hij doet een opmerkelijk voorstel. “Het Bisdom Paramaribo is bereid het gebouw geheel ter beschikking te stellen van de overheid voor een nader te bepalen tijdsduur, met als voorwaarde dat de volledige renovatie van het gebouw door de overheid ter hand genomen wordt, eventueel als onderdeel van het Paramaribo Urban Rehabilitation Program (PURP).”

Op verzoek van de president gaat minister Currie op 18 februari langs bij de bisschop om diens voorstel te bespreken. Choennie herhaalt dat de overheid, anders dan het bisdom, wellicht een internationale subsidie kan aanvragen om het te restaureren. In het gesprek legt de minister uit dat particuliere gebouwen niet onder de IDB-lening vallen, aldus Choennie.

“Maar het is een tussenoplossing en de overheid gaat het enige tijd gebruiken. En overigens is het een lening en wij als gemeenschap betalen die lening terug en het is geen gratis geld. Het is eigenlijk niet rechtvaardig dat alleen overheidsgebouwen in aanmerking kunnen komen voor die PURP-lening. Ze moeten dat stukje echt herzien. En als dat niet lukt, dan willen we tenminste van de overheid dat de vrijstelling komt van BTW.” Bij het ter perse gaan van deze krant had minister Currie het voorstel van het Bisdom nog niet met de president besproken, verneemt de krant van bisschop Choennie.

– De trap in het bouwvallige Poortgebouw waar netten en lattjes zijn aangebracht om vallend puin tegen te houden.

Sloopgeluiden Dr. J.F. Nassylaan

Terwijl het Bisdom zich houdt aan de wettelijke voorschriften, zijn andere eigenaren minder gezagsgetrouw. Zo werd aan de rustieke, door mahoniebomen omgeven Dr. J.F. Nassylaan in Paramaribo een karakteristiek monumentaal pand met de grond gelijkgemaakt, ondanks een duidelijk verbod. De sloop van het pand op nummer 43 begon op de laatste dag van mei 2025, toen arbeiders in rap tempo de binnen- en buitenwanden verwijderden.

De gealarmeerde Commissie Monumentenzorg vraagt de politie om de illegale sloop stop te zetten. Op 2 juni doet secretaris Imro Smith formeel aangifte tegen de eigenaar van het pand, Karin Refos, directeur van “Stas International”, het bureau dat sinds 2022 werkt aan de nationale bewustwording en communicatie rondom het stadsherstelprogramma PURP.

Het monumentale pand aan de Dr. J.F. Nassylaan 43 verkeerde nog in goede staat toen het als monument werd aangewezen. Het huis werd in de eerste helft van de twintigste eeuw gebouwd door nazaten van tot slaaf gemaakten.

Op 1 juni 2025 vraagt bureau Stas OWC-minister Henry Ori om de sloop te mogen voortzetten. Maar die maant het bedrijf twee dagen later om het pand juist in de oude staat te herstellen. De sloop gaat door en op 28 juli meldt deze krant dat het monumentale pand aan de Dr. J.F. Nassylaan volledig is gesloopt. Dat getuigt volgens de commissie Monumentenzorg van “disrespect richting de minister van Onderwijs, Wetenschap en Cultuur”.

(Lees verder onder de )

Op 1 juni 2025 waren de muren van het monumentaal pand op een rustige zondag afgehaald.

Refos voelt zich aangetast in haar goede naam en eer. Op 19 juni spant haar advocaat Aashna Kanhai een kort geding aan tegen het ministerie van OWC en CMZ-secretaris Smith en -adviseur Philip Dikland. Een dag later laat Starnieuws Kanhai uitgebreid aan het woord over de kwestie onder de kop ‘Pand Nassylaan is geen monumentaal gebouw’.

De kantonrechter gaat niet mee met de klacht van Refos over vermeende reputatieschade. Het bedrijf STAS en zijn directeur zijn niet-ontvankelijk, oordeelt de rechter op 18 december 2025. De zaak is dus niet vatbaar voor berechting en de rechter toetst de kwestie niet inhoudelijk. Uit het vonnis blijkt dat Refos volgens de Staat in 2013 wel degelijk wist dat het pand een monument was.

(Lees verder onder de )

Van het pand resteert niets meer; het terrein aan de Dr. J.F. Nassylaan 43 is nu afgeschut met zinkplaten.

Het woord is nu aan het Openbaar Ministerie, dat ook zonder aanwijzing van de minister kan overgaan tot vervolging van eigenaren die illegaal historische panden laten slopen. De procureur-generaal beschikt over het vonnis van de kantonrechter en over het vervolgingsdossier dat is opgemaakt door de CMZ.

“Ik ben erg geschrokken, omdat ik veel van het huis gehouden heb en nooit gedacht had dat iemand zo bruut kon zijn om het te slopen”, schrijft Aagje de Wit, die het pand in 2012 verkocht aan Refos. Zij huurde de woning al een tijdje in de jaren tachtig, en kocht het pand in 2004 toen zij weer in Suriname kwam wonen. In dat jaar verving zij ook het dak.

“Het was een mooi huis, heel gezellig en vlak in het centrum. Ik vind dat ik het goed onderhouden heb, de binnenkant is opnieuw geverfd en in de tijd dat ik het bewoonde is het huis elk jaar gewassen en drie keer van buiten geschilderd”, zegt De Wit. Zij liet op tijd de insecten bestrijden en het houtwerk buiten repareren. “Het huis was in goede staat toen ik het overdroeg.”

“Omdat ik de cultuurhistorische waarde van het huis hoog achtte, ook aan het interieur was sinds de bouw niets veranderd, ben ik in 2011 of 12 naar de Monumentencommissie gegaan om te vragen of het huis niet op hun lijst zou moeten. Daarna is architect Dikland langs geweest om naar het huis te kijken. Ik heb de brief waarin stond dat het huis op de lijst was gekomen nooit gezien, mogelijk omdat ik toen al verhuisd was”, laat zij weten vanuit Nederland, waar zij nu woont.

Met de sloop verdwijnt een tastbare herinnering aan de stedelijke ontwikkeling, schrijft architect en CMZ-adviseur Philip Dikland op 2 augustus 2025 in dWT. “De wortels van het perceel en pand reiken tot de tijd van vrije gekleurde vrouwen, vroegstedelijk grondgebruik en de opbouw van een multiculturele gemeenschap in de achttiende eeuw.”

Hij noemt het pand een “beeldbepalend en historisch waardevol erfgoedobject in de Nassylaan”, met originele houten gevels, sierlijsten, karakteristieke bouwdetails en andere authentieke architectonische elementen, die kenmerkend zijn voor de creoolse koloniale bouwstijl uit het begin van de twintigste eeuw.

Het perceel aan de Dr. J.F. Nassylaan bestond uit twee gedeelten, een flatwoning achterin heeft geruime tijd te koop gestaan bij een makelaar. Ook die woning is gesloopt. Beide percelen zijn nu het eigendom van de stichting SD23-AD6963 AN, met als voorzitter de makelaar Pradeepkoemar Rishi Gaurav Soekhlal. De achterkant van het nu lege stuk grond grenst aan een bedrijfsterrein van Kirpalani‘s NV. Diverse eigenaren van onroerend goed aan de Dr. J.F. Nassylaan bevestigen tegenover dWT dat zij zijn benaderd door of namens Kirpalani’s met de vraag of zij hun pand en/of perceel willen verkopen. Eigenaar Vijay Kirpalani wil niet reageren op vragen van dWT.

Begin deze week is er een hoge schutting geplaatst aan de voorkant en zijkant van het terrein. Daardoor is het niet langer zichtbaar en toegankelijk vanaf de straat.

“Ik ben voorstander van een public-private partnerschap. Je moet het niet alleen aan de overheid overlaten”Dirk Currie

Oranjetuin

Op een steenworp afstand ligt, ook aan de Dr. J.F. Nassylaan, een bos dat is omringd door een muur van de bakstenen die als ballast meekwamen met de schepen die Suriname weer verlieten met suiker, koffie en andere landbouwproducten. Het gaat om de achttiende-eeuwse begraafplaats Nieuwe Oranjetuin, de laatste rustplaats van bekende landgenoten. Wat ooit een waardig eerbetoon was aan overledenen is nu een schrijnend voorbeeld van verwaarlozing. De historische dodenakker is overwoekerd door onkruid, struikgewas en bomen. De daklozen die er sliepen, zijn vertrokken vanwege overlast door ettelijke bijenvolken en slangen.

In 1988 kreeg de Rotary Club Paramaribo het beheer over de begraafplaats, die een monumentale status heeft. Met de oprichting van de stichting Oranjetuin speelde de serviceclub in op de heisa die was ontstaan toen toenmalige justitieminister Subhaas Punwasi de tuin wilde bulldozeren om een Paleis van Justitie op het terrein te bouwen.

(Lees verder op)

De Nieuwe Oranjetuin is overwoekerd door onkruid, struikgewas, bomen en inmiddels zelfs verworden tot een vuilstortplaats.

De eerste voorzitter, Marcel Meyer, droeg de stichting in 2000 over aan Gerard Alberga. De stichting Oranjetuin onderhield de begraafplaats en zocht naar middelen om zwaar beschadigde graven te herstellen. De Rotary investeerde flink in het project, aanvankelijk 5.000 US dollar per jaar en daarna 4.000 US dollar. “Twee keer per jaar in de droge tijd maakten we schoon”, zegt Alberga. De graven zijn geïnventariseerd en waar mogelijk is er ook onderzoek gedaan naar de personen die er begraven liggen.

De stichting werkte plannen uit voor de plaatsing van een urnenmuur en de aanleg van een wandelpark met paden en banken. “Het zou een museum worden met een overdekt gedeelte, met aan de muren een eeuwige vlam.” De stichting hoopte het onderhoud van de begraafplaats te financieren met de entreegelden van het museum en met de ‘huuropbrengst’ van een plekje voor urnen van geliefden in de urnenmuur.

Donoren toonden interesse voor het restauratieplan, maar stelden volgens Alberga één belangrijke voorwaarde: de stichting moest eerst titel op de grond krijgen. “Donoren zouden geen geld stoppen in iets dat weer afgepakt kon worden”, zegt Alberga. Omdat die beschikking uitbleef, kwam het project niet van de grond en raakte de Nieuwe Oranjetuin verder in verval. Uiteindelijk kwam het terrein, zonder dat de stichting daarvan op de hoogte was, weer onder beheer van de overheid.

Alberga wijst erop dat de Rotary ervaring heeft met het opknappen en duurzaam onderhouden van monumentaal erfgoed. De organisatie richtte een stichting op voor restauratie van het Waaggebouw. Dit pand wordt commercieel geëxploiteerd. Met de huuropbrengst wordt het onderhoud van het pand betaald.

Minister Currie, zelf Rotarian, ziet in dergelijke constructies een werkbaar model voor erfgoedbeheer. Volgens hem moet de overheid het onderhoud van historische locaties niet alleen dragen. “Ik ben voorstander van een public-private partnerschap. Je moet het niet alleen aan de overheid overlaten. In de beheersstructuur moet je voldoende particuliere mensen opnemen”, zegt hij. Ook hij noemt De Waag als voorbeeld, die door de exploitatie in onderhoud van het pand. In het stichtingsbestuur zit ook een vertegenwoordiger van de overheid. “Dat concept zouden we ook bij andere erfgoedlocaties moeten toepassen”, stelt hij.

Deze publicatie is mede tot stand gekomen met steun van het Stimuleringsfonds Journalistiek Suriname (SSJS).

De Waag, het monumentaalpand uit de eerste helft van de negentiende eeuw waarvan het onderhoud mede mogelijk wordt gemaakt door exploitatie.

...