Onderzoek naar Surinaamse queergeschiedenis

‘Het boek is eigenlijk mijn eigen puzzelstukje in die queer legacy’

In de Surinaamse literatuur en kunst zijn queer verhalen vaak onzichtbaar gebleven. En waar ze er wel waren, ontbrak het perspectief van een queer personage als hoofdpersoon. Voor Xillan Macrooy was dat gemis voelbaar. In zijn debuutboek ‘Mensen als zonnen en mensen als manen’ brengt hij daarom Lanny – een jongen die worstelt met zijn mentale gezondheid, zijn seksualiteit en zijn mannelijkheid – tot leven.

Tekst Audry Wajwakana

Beeld privécollectie

“En daarmee is het eigenlijk het verhaal dat ik heb gemist als kind. Ik heb altijd heel veel boeken gelezen en in sommige Surinaamse literatuur komen wel queer personages voor, zoals in de ‘Gekte van een vrouw’ van Astrid Roemer en ‘Droomhuid’ van Joanna Werners. Maar er zijn weinig verhalen die het mannelijke perspectief centraal stellen, verhalen over jongens zoals ik.” Al drie jaar doet hij onderzoek naar de queergeschiedenis van Suriname. Die zoektocht mondde uit in een drieluik: een boek, theatervoorstelling en muziekalbum.

“Hij realiseerde zich dat hij niet alleen muzikant is, maar ook verhalenverteller — en dat verhalen verschillende vormen mogen aannemen: muziek, literatuur, theater”

Literatuurfestival

Macrooy – ook zanger en tekstschrijver – die in Nederland woont, komt naar Suriname voor deelname aan het Sabi Literatuurfestival dat van 27 februari tot 5 maart wordt gehouden. Het festival, georganiseerd door Stichting Skrifi, viert de Surinaamse literatuur in al haar vormen. Het programma zal worden afgewerkt bij Souposo, Spice Quest en de Anton de Kom Bibliotheek.

Hoewel de kou in Nederland voor hem nu meevalt, kijkt hij verlangend uit om weer in zijn warme geboorteland te zijn. Negen jaar geleden verhuisde hij naar Nederland om te studeren aan het Conservatorium van Amsterdam, waar hij zowel zijn bachelor als master afrondde. Inmiddels doceert hij zang en tekstschrijven. Dat hij ook een verhalenverteller is, zag hij achteraf in zijn werk, waar hij toen al in Suriname zijn eigen liederen schreef.

Die drang tot vertellen gaat echter verder terug dan zijn muziekcarrière. Als kind en puber hield hij zich intensief bezig met tekenen en schilderen. Beeldende kunst was zijn eerste liefde. Maar ook toen stond het beeld nooit op zichzelf: er hoorde altijd een verhaal bij. Las hij een boek dan maakte hij er een tekening van. Het bewegen tussen verschillende kunstvormen was vanzelfsprekend.

Toen muziek alle aandacht opeiste, raakten tekenen en vertellen op de achtergrond. “Niet omdat het verdween, maar omdat ik er geen ruimte meer voor gaf”, bekent hij. Die vrijheid hervond hij tegen het einde van zijn studie toen hij deelnam aan een coaching traject met de veelzijdige artiest Typhoon. “Hij leerde ons hoe we de veelzijdigheid van ons eigen verhaal en onze kunst kunnen inzetten voor verschillende soorten publiek”, zegt Macrooy.

Tijdens de training moesten de deelnemers een presentatie doen en Macrooy koos voor het theatrale. “Dat was in 2022 waar ik mijn allereerste theaterscene heb geschreven en het smaakte gewoon naar meer.” Hij realiseerde zich dat hij niet alleen muzikant is, maar ook verhalenverteller — en dat verhalen verschillende vormen mogen aannemen: muziek, literatuur, theater. “Toen ik die ambitie hardop uitsprak, sloten anderen zich aan.”

Blijdschap en boosheid

Inmiddels werkt Macrooy samen met drie theaters, een uitgeverij en een muziekproductiehuis. Samen gaven zij vorm aan zijn debuutdrieluik, waarin de queer legacy (nalatenschap) van Suriname de rode draad vormt. Queer is een ‘paraplu’ term voor seksuele identiteiten die niet heteroseksueel zijn. “Ik vind dat een heel fijne term om te gebruiken, omdat het zo breed is, omdat het alles kan zijn dat niet hetero is.”

Het eerste van het drieluik is het boek ‘Mensen als zonnen en mensen als manen’ waar hij thema’s als queer opgroeien in Suriname, identiteit en mannelijkheid behandelt. Hoewel hij als kind veel las, vond hij nergens een personage dat leefde in zijn wereld. Een verhaal waarin een queer jongen centraal stond, had voor hem het verschil kunnen maken. “Dat boek is eigenlijk mijn eigen puzzelstukje in die queer legacy”, zegt hij.

“Queer is een ‘paraplu’ term voor seksuele identiteiten die niet heteroseksueel zijn. ‘Ik vind dat een heel fijne term om te gebruiken, omdat het zo breed is, omdat het alles kan zijn dat niet hetero is”

Tijdens het schrijfproces ontdekte Macrooy dat die nalatenschap er wél was, maar hem nooit had bereikt. In zijn onderzoek stuitte hij op Surinaamse figuren die uitgesproken queer waren, onder wie Edgar Cairo. Cairo werd voor hem een geestelijke vader van het project. Hij stond bekend als postkoloniaal denker en schrijver die experimenteerde met taal, maar was óók openlijk queer.

Cairo schreef en sprak expliciet over zijn relaties met mannen, over gay sauna’s, over geweld in Suriname en over liefde met zowel mannen als vrouwen. “Hij was heel luid en heel duidelijk”. Toch herinnert Macrooy zich geen docent die dat deel van Cairo’s identiteit benoemde of behandelde. “Die ontdekking riep gemengde gevoelens op. Blijdschap dat er voorgangers waren, maar ook boosheid”, zegt hij. Het gevoel dat een wezenlijk deel van de Surinaamse geschiedenis voor hem verborgen was gebleven. De invloed van Cairo is dan ook zichtbaar in het boek. Net als zijn voorganger viert Macrooy zijn meertaligheid: hij schrijft in het Nederlands, Surinaams-Nederlands, Sranantongo en Engels.

Brug slaan

Waar het boek een coming-of-ageverhaal is over een Surinaamse jongen, gaat de theatervoorstelling ‘A coming of (r)age ritual’ een stap verder. Daarin gaat hij expliciet in dialoog met Cairo en onderzoekt hij de parallellen tussen hun levens. De voorstelling is een poging een brug te slaan naar de queer geschiedenis van Suriname en tegelijk een ode aan Cairo.

Die zoektocht had ook een donkere kant. Macrooy deed drie jaar onderzoek naar de Surinaamse queer legacy en naar Cairo’s leven. Hij vond openhartige getuigenissen over diens geaardheid, maar ook een tragisch levensverhaal. Cairo stierf eenzaam. Zijn taalexperimenten, die hem beroemd maakten, werden tegen het einde van zijn leven zo radicaal dat zijn werk moeilijk leesbaar werd. Hij raakte psychotisch en geloofde dat hij de tweede zwarte zoon van God was. De theatervoorstelling is een solo-productie die hij in Nederland opvoerde. Macrooy bekijkt de mogelijkheden dat ook in Suriname doen, maar dan in een aangepaste versie.

Het laatste deel van het drieluik, het muziekalbum getiteld ‘Son’, verschijnt later dit jaar. Het verwijst zowel naar het Engelse woord son (zoon) als naar son in Sranantongo (zon). Macrooy verbindt het met mannelijkheid en de verschillende perspectieven binnen zijn drieluik. “Son, omdat ik een zoon ben van Suriname, van mijn ouders, maar ook van een traditie en verantwoordelijkheid: het voortzetten van de verhalen van kunstenaars zoals Edgar Cairo. Alles wat ik maak, ook over moeilijke onderwerpen, heeft als doel naar het licht toe te bewegen. Vandaar Son in het Engels én in Sranan”, legt hij uit.

Tijdens het literatuurfestival staan schrijvers, muzikanten en andere makers die de Surinaamse literatuur vernieuwen centraal. Macrooy verzorgt een muzikale lezing waarin hij fragmenten uit zijn boek zal combineren met muziek, die op het verhaal is geïnspireerd. Daarnaast neemt hij deel een podcast waar hij samen met Zulile Blinker en Patrick Liesdek praat over de queer geschiedenis van Suriname. Publiek wordt op uitnodiging toegelaten.